Tuesday, March 25, 2014

कंत्राटी न्याय

संध्याकाळ झाली होती, आम्ही तिघेजण एका कंपनीच्या सुसज्ज गेस्ट-हाउसमध्ये दाखल झालो. थोड्या वेळाने जेवायला मेसमध्ये गेलो तेव्हा गप्पा चालू झाल्या. आम्हा तिघांनाही जाणवलं की पंधरा- वीस वर्षे रोज लोकलने अप-डाऊन करणारे आम्ही तिघे, पण गेली कित्येक वर्षे आम्ही लोकलने प्रवास केलाच नव्हता. समाजाच्या एका घटकाचा आम्ही अविभाज्य भाग होतो कित्येक वर्षे, पण आता दूर गेलो होतो, त्यांच्या सुखदु:खाची, वास्तवाची जाणीव आपल्याला नाहीये याची खंत वाटली.

दुसऱ्या दिवशी पंचवीस व्यवस्थापकाचे ट्रेनिंग करायचे होते. प्रशिक्षणाचा विषय होता ‘कंत्राटी कामगार.’ आम्ही कंत्राटी कामगार कायद्यावर केलेल्या पंचवीस-तीस स्लाईडस घेऊन आलो होतो, पण ऐनवेळी मी त्या बाजूला ठेवल्या. मी त्या व्यवस्थापकाना काही प्रश्न विचारायचे ठरवले.

“थोडा वेळ समजून चाला की तुम्ही सर्व कंत्राटी कामगार आहात, आणि मी कांही प्रश्न विचारतो त्यांची उत्तरं द्या. माझा पहिला प्रश्न – ‘तुम्ही कंत्राटी कामगार का झालात?’”

कांही क्षणांची स्तब्धता. मग एक बोलला, “कारण आमच्याकडे शिक्षण नाही, कौशल्य नाही.” “कायम स्वरूपी नोकरी कोणी देतच नाही, मग कौशल्य असले तरी तडजोड करावी लागते.” “कायम स्वरूपी नोकरी होती पण व्हीआरेस घ्यावी लागली. म्हातारपणासाठी चार पैसे ठेवून द्यायचे असले तर मिळेल ती नोकरी करणं भाग पडलं.”

आता ट्रेनिंग रूम मधला मूड बदलला होता. मी विचारलं, “तुम्ही काम करता त्या कारखान्यातल्या कायम स्वरूपी कामगारांच्या युनियनबद्दल तुम्हाला काय वाटतं?”

“आप्पलपोटे आहेत सगळे! स्वत:पुरते बघतात, त्यांचे पगार वाढतात – आम्हाला सदैव किमान वेतन.” “त्यातले कित्येक आराम करतात – त्यांची कामं आम्हीच करतो, पण पगार ते घेतात. या सर्वात युनियनचे पदाधिकारीच पुढे असतात.”

“आता तिसरा प्रश्न, कंपनीच्या मेनेजमेंटबद्दल तुम्हाला काय वाटतं?”
बराच वेळ स्तब्धता. मग एक जण बोलला, “त्यांच्या तर आम्ही खिजगणतीतही नसतो. किती माणसं आमच्या कंत्राटदाराने आणली एवढाच त्यांचा प्रश्न.”

“म्हणजे तुम्ही असून नसल्यासारखेच?”
“तसंच”
“तुम्ही कामावर येता तेव्हां गेटावर कशी वागणूक मिळते?” माझा पुढचा प्रश्न.
“कांही ठिकाणी वेगळं गेट असतं आम्हा कंत्राटी कामगारांना. नाही तर सर्वप्रथम कायमस्वरूपी कामगार प्रथम कामावर जातात. मग आमची वर्णी.”
“झडती होते – कसून झडती होते परत जाताना. कित्येक वेळेला बायकांची पंचाईत – चांगली वागणूक मिळाली नाही तरी बोलतां येत नाही.”
“आणि केन्टीनमध्ये? तिथे काय होतं?”
“अनेकदा कंत्राटी कामगारांची केन्टीन वेगळी असतात. तिथे जे काही असतं त्याला सुविधा म्हणणं कठीण आहे.”
“कंत्राटी कामगारांची जेवायची वेळही वेगळी असते. कंपनीच्या कामगारांच्या नंतर ते जेवतात.”
“हे फार वाईट आहे कारण परमनंट कामागारांपेक्षा अधिक जोखमीच काम तेच करतात. कित्येक कारखान्यात पहिल्या पाळीत परमनंट कामगार तर दुसऱ्या पाळीत - त्याला सोडवणारा – कंत्राटी कामगार असतो. अशा ठिकाणी मुख्य भेदभाव पगारातच असतो.”
“मी तिकडेच वळणार होतो” मी म्हणालो. “एकाच प्रकारच्या कामाला कायम स्वरूपी कामगार तसेच कंत्राटी कामगार लावतात. काय म्हणायचंय तुम्हाला?”
“हे काय दिसत नाही का इथल्या व्यवस्थापकांना? कोणीच कसं कांही करीत नाही?”

पुन्हा एकदा अस्वस्थ स्तब्धता.
“ही चर्चा भलतीच अस्वस्थ करणारी झाली नाही का? चला, आपण हे विचार जरा ‘पार्क’ करुंया मला असं विचारायचं आहे की तुम्ही कल्पना करा – एक गरीब अकुशल कामगार आहे. त्याला पत्नी आहे. दोन शाळेत जाणारी मुलं आहेत. ती मुनिसिपाल्तीच्या शाळेत जातात.त्याला मानाने जगण्यासाठी – म्हणजे दोन खोल्यांचे घर, दोन वेळ जेवण, मुलांना पुरेसे कपडे – चपला, तसंच पत्नीलाही, पुस्तकांचा शिक्षणाचा खर्च – असं जगण्यासाठी त्याची मासिक आमदनी किती असली पाहिजे?”
“बारा हजार”, “दहा हजार”, “पंधरा हजार”
“युनियनवाले किमान वेतन दहा हजार तरी असलंच पाहिजे म्हणतात – आज समजलं तसं का म्हणतात ते.”
“खरं तर मी कधी असा विचारच केला नव्हता. कायद्यानुसार किमान वेतन साडे-सहा हजार आहे ते दिले पाहिजे यापलीकडे मी कधी गेलोच नव्हतो.”

“आता शेवटचा प्रश्न: मी वाक्य सांगतो – अर्ध वाक्य – तुम्ही उरलेलं अर्ध पूर्ण करायचं. रेडी?”
“रेडी!”
“कंत्राटी कामगार असणं म्हणजे ..........”
“गुलामगिरी – स्लेव्हरी!!!”

हा प्रयोग मी आत्तापर्यंत दहा वेळा केलाय.  आणि हे शपथेवर सांगतो – प्रत्येक वेळी हे अस्संच घडतं.
कारण? कारण ते तस्संच आहे!!!

------- विवेक  

Tuesday, March 18, 2014

त्याचं गाणं आणि तिचं मौन!

तो निळा ड्रेस ज्युडिथ मेसनने बनवलाय - ती एक सुप्रसिद्ध चित्रकार आहे. त्या ड्रेसची कथा तिच्याच शब्दात - पण मी मराठीत अनुवाद केलेली.]
===================================================

वर्णद्वेषाविरुद्ध दिलेल्या लढ्यात फिला एंडवेंडवे आणि हेराल्ड सेफोला यांच्या मृत्युची हकिकत ट्रुथ ऎण्ड रिकन्सिलिएशन कमिशनसमोर त्यांच्या मारेकर्यांनी सांगितली. पुस्तकावरील चित्र फिला आणि हेराल्डच्या धैर्याचं आदर आणि स्मरण करणारं आहे.

फिला एंडवेंडवेला अनेक आठवडे विवस्त्रावस्थेत करावासात ठेवण्यात आलं. तिनं आपल्या सहकार्यांची माहिती द्यावी म्हणून; आणि मग गोळ्या घालुन ठार मारण्यात आलं. तिनं एका निळ्या प्लास्टिक पिशवीची चड्डी बनवुन आपली लाज राखली. थडग्यातुन तिचं प्रेत बाहेर काढलं तेव्हां तिच्या खालच्या अंगावर ती प्लास्टिक पिशवीची चड्डी होती. ती एक अक्षरही बोलली नाही अजिबात, तिला ठार करणारा एक पोलिस म्हणाला, देवा! काय धीट बाई होती ती!


हेराल्ड सेफोलाला त्याच्या दोन सहकर्यांसोबत विटबंकजवळच्या एक माळरानात विजेचा धक्का देऊन मारण्यात आलं. मृत्युला कवटाळण्यापूर्वी त्एन्कोसि सियेलेल आफ़्रिका [हे आता राष्ट्रगीत आहे, तेव्हा ते वर्णद्वेषाविरुद्धच्या चळवळीचं गीत होतं] म्हणण्याची त्याची अंतिम इच्छा होती. त्याला मारणारा म्हणाला तो एक शूर माणूस होता आणि वर्णद्वेषविरोधी चळवळीवर त्याचा ठाम विश्वास होता.

मी फिलाच्या हत्येची गोष्ट ऐकुन रडले. मी स्वत:शीच बोलले, तुझ्यासाठी एक ड्रेस करावासा वाटतोय. असा बालिश प्रतिसाद देत मी निळ्या प्लास्टिक पिशव्या जमवल्या आणि त्यांचा एक ड्रेस बनवला. त्यावर मी हे पत्र रंगवलंय....ताई, प्लास्टिक पिशव्या म्हणजे कांही देवांनी दिलेलं चिलखत नाहीये; पण तू उघड्या शरीराने अनेक शक्तींशी, अन्धेरनगरीच्या राजांशी, अधर्माच्या दुष्प्रवृत्तींशी नरकप्राय जागी सामना करीत होतीस. तुझी हत्यारं कोणती? तर तुझं मौन! आणि कचर्यातल्या प्लास्टिक पिशवीचा एक तुकडा!! पिशवी शोधणं आणि थडग्यातुन बाहेर निघेपर्यन्त ती अंगावर ठेवणं ही इतकी साधी, सामान्य आणि अगदी गृहिणीला साजेशी गोष्ट आहे ....एका पातळीवर तू तुला कैदेत टाकणार्यांना असं शरमिंदा केलस की तुला पुन्हा विवस्त्र करुन, तुझा अपमान करुन आपल्या अपराधात ते अधिक भर टाकु शकले नाहीत. तरीही त्यांनी तुला ठार केलं. आम्हाला तुझी कहाणी कळली कारण एका खडूस माणसाला तुझं शौर्य आठवलं. तुझ्या धैर्याची स्मरकं सर्वत्र आहेत -रस्त्यांवर ती विखुरली आहेत, लाटांवर ती भरकटताहेत आणि झाडाझुडुपांवर ती लोंबताहेत. हा ड्रेस त्यापैकीच कांही तुकडे वेचुन बनवलाय.

हंगरवर टांगलेला, वार्यावर हेलकावे घेणारा ड्रेस मला व्हिक्टरी ऒफ सामोथ्रेस ह्या लुव्रमधल्या शिल्पाच्या पेहरावाची आठवण करुन देत होता. मग मी चित्रात तुरुंगाच्या जाळीतुन येणारी व्हिक्टरीसारखी आकृती काढली आणि त्यामागे एक हिंस्र तरस जो दुसर्यांचे भक्ष्य ओरबाडुन खातो.

न्यायाधीश अल्बी साक्सने हे चित्र पाहिले. तसेच सेफोला आणि त्याच्या मित्रांच्या आठवणीसाठी काढलेलं तीन धगधगत्या शेगड्यांचे चित्रही. फिलाचा ड्रेस आणि शेगड्यांचे चित्र एकत्र करुन मी एक स्मरणोत्सव म्हणुन चित्र करावं असं त्यांनी सुचवलं. नंतर तो ड्रेस, ड्रेसचं चित्र आणि दुसरा मोठा केनव्हास असं सर्व एकत्र साउथ आफ्रिकन कोन्स्टिट्युशनल कोर्टात एकत्र ठेवले गेले.

गाणं गाणारा तो आणि मौन पाळणारी ती यांचा सत्कार करण्याचा मान मला मिळाला, परन्तु माझ्या मनात शरमेची भावना घर करुन राहिल्येय.

ज्युडिथ मेसन